Kurs online: Psychologia: rdzen kliniczno-diagnostyczny (egzamin magisterski)

✗ Psychologia to zdrowy rozsądek - każdy zna się na ludziach.

Dlaczego kuszące: Wiele tez brzmi oczywiście po fakcie (efekt 'wiedziałem od początku').

✓ 'Przeciwieństwa się przyciągają' i 'podobni się przyciągają' brzmią oba oczywiście - dopiero badanie rozstrzyga (działa podobieństwo).

✗ DSM-5 jest nowszy i lepszy, więc obowiązuje w Polsce.

Dlaczego kuszące: DSM jest częściej cytowany w publikacjach i mediach popularnych.

✓ W Polsce orzecznictwo i sprawozdawczość idą wg ICD (WHO); DSM nie ma mocy urzędowej.

✗ Każde bardzo stresujące przeżycie to trauma i PTSD.

Dlaczego kuszące: Potoczne 'mam traumę' zrównuje silny stres z zaburzeniem.

✓ Większość osób po zdarzeniu traumatycznym NIE rozwija PTSD; ostra reakcja w pierwszych dniach to jeszcze nie PTSD.

✗ Rozszczepienie (splitting) to rozdwojenie jaźni albo dysocjacja tożsamości.

Dlaczego kuszące: Polskie 'rozszczepienie' kojarzy się ze schizofrenią i odcięciem świadomości.

✓ Splitting to przeżywanie relacji jako 'cały dobry / cały zły' bez utraty kontaktu z rzeczywistością; dysocjacja to odcięcie od doświadczenia.

✗ Borderline to po prostu wahania nastroju, jak choroba afektywna dwubiegunowa.

Dlaczego kuszące: Oba kojarzą się z 'niestabilnymi emocjami'.

✓ W borderline chwiejność jest reaktywna (wyzwalana relacją) i trwa godziny; w ChAD epizody trwają dni-tygodnie i są mniej zależne od bodźca.

✗ To sytuacja wprost wywołuje emocję.

Dlaczego kuszące: Czujemy, jakby zdarzenie samo 'robiło' nam emocję.

✓ Ta sama jazda kolejką górską to dla jednego przerażenie, dla drugiego euforia - różni je interpretacja pobudzenia, nie bodziec.

✗ Diagnoza psychologiczna to postawienie etykiety z DSM/ICD.

Dlaczego kuszące: Kod rozpoznania wygląda na konkretny i ostateczny.

✓ Dwoje pacjentów z tym samym 'F32' wymaga różnych interwencji - bo różni ich mechanizm, zasoby i kontekst, których etykieta nie pokazuje.

✗ Terapia poznawcza to po prostu 'myślenie pozytywne'.

Dlaczego kuszące: 'Zmiana myśli' brzmi jak optymizm na życzenie.

✓ CBT zastępuje zniekształcenia myślami realistycznymi, testowanymi dowodami - czasem nieprzyjemnymi, nie afirmacjami.

✗ Pamięć działa jak nagranie wideo - wiernie odtwarza zdarzenia.

Dlaczego kuszące: Wspomnienia bywają żywe i wydają się dokładne.

✓ Pamięć rekonstruuje przy każdym przywołaniu - stąd fałszywe wspomnienia i błędy naocznych świadków (Loftus).

✗ IQ to jedna wrodzona liczba mierząca całą inteligencję.

Dlaczego kuszące: Jeden wynik jest wygodny do porównań i etykietowania.

✓ IQ to pozycja względem normy w danym teście; profil zdolności (Gf/Gc, wskaźniki WISC) i wpływ środowiska pokazują, że jedna liczba upraszcza.

✗ Nagroda zawsze zwiększa motywację.

Dlaczego kuszące: Nagroda intuicyjnie wygląda na wzmocnienie zachowania.

✓ Płacenie za hobby często zmniejsza chęć (efekt nadmiernego uzasadnienia) - nagroda działa głównie przy zadaniach mało atrakcyjnych.

✗ Psycholog ma zawsze zachować tajemnicę, bez wyjątków.

Dlaczego kuszące: Poufność jest fundamentem zaufania, więc wydaje się absolutna.

✓ Przy bezpośrednim zagrożeniu życia (zamiar zabójstwa, samobójstwa) lub na żądanie prawa tajemnica jest uchylana - bezpieczeństwo jest nadrzędne.

✗ Rozwój psychiczny kończy się w dorosłości - potem już tylko spadek.

Dlaczego kuszące: Najbardziej widoczne zmiany (mowa, dojrzewanie) dzieją się w dzieciństwie i adolescencji.

✓ Erikson opisuje zadania rozwojowe aż do późnej starości (integralność vs rozpacz); dorosły wciąż rozwiązuje kryzysy intymności, generatywności i bilansu życia.

✗ Afazja to choroba psychiczna albo obniżenie inteligencji.

Dlaczego kuszące: Osoba z afazją mówi niepłynnie lub bezsensownie, więc sprawia wrażenie 'zaburzonej psychicznie'.

✓ Afazja to deficyt językowy po uszkodzeniu mózgu (najczęściej udar) przy zachowanym myśleniu; chory z afazją Broki rozumie polecenia, lecz nie może ich wypowiedzieć - to nie psychoza ani demencja.

✗ Interwencja kryzysowa to po prostu krótka terapia, a kryzys to zaburzenie psychiczne.

Dlaczego kuszące: Jedno i drugie dotyczy cierpienia psychicznego i kontaktu z profesjonalistą.

✓ Kryzys to przejściowa reakcja zdrowej osoby na zdarzenie przekraczające zasoby; interwencja celuje w 'tu i teraz', stabilizację i zasoby, a nie w przepracowanie struktury osobowości jak terapia.

✗ Uzależnienie to brak silnej woli i kwestia charakteru.

Dlaczego kuszące: Widać, że osoba 'wybiera' używkę mimo szkód, więc wygląda to na słabość moralną.

✓ Uzależnienie to zaburzenie z neuroadaptacją układu nagrody (dopamina), tolerancją i zespołem odstawiennym - silna wola nie cofa zmian neurobiologicznych, dlatego potrzebne jest leczenie.

✗ Postawa zawsze przewiduje zachowanie - jeśli ktoś coś deklaruje, tak zrobi.

Dlaczego kuszące: Intuicyjnie wydaje się, że to, co myślimy i czujemy, wprost steruje tym, co robimy.

✓ LaPiere: właściciele hoteli deklarowali odmowę gościom innej rasy, a w praktyce niemal wszyscy ich obsłużyli - postawa przewiduje zachowanie tylko przy zgodności specyficzności, sile postawy i braku nacisku sytuacji.

✗ Opinia psychologiczna należy do osoby badanej i to ona decyduje o jej udostępnieniu.

Dlaczego kuszące: To przecież jej wyniki i jej zdrowie, więc wydaje się, że jest 'właścicielem' dokumentu.

✓ Przy badaniu na zlecenie sądu czy instytucji to zleceniodawca jest adresatem opinii i dysponentem - osoba badana nie ma wtedy prawa wstrzymać ani jednostronnie zmienić jej treści.

✗ Konflikt jest zawsze destrukcyjny i należy go unikać za wszelką cenę.

Dlaczego kuszące: Konflikt kojarzy się z napięciem, kłótnią i zerwaniem relacji, więc wydaje się czystą stratą.

✓ Konflikt konstruktywnie poprowadzony (negocjacje, mediacja) ujawnia rozbieżne potrzeby i często prowadzi do lepszego rozwiązania niż pozorna zgoda; tłumienie konfliktu daje groupthink i decyzje gorsze niż jawny spór.

✗ Jeden styl poznawczy (np. analityczny) jest obiektywnie lepszy od innych.

Dlaczego kuszące: Szkoła i testy nagradzają jeden sposób myślenia, więc łatwo uznać go za uniwersalnie najlepszy.

✓ Styl zależny od pola gorzej radzi sobie z wyłuskaniem figury z tła, ale lepiej odczytuje sygnały społeczne; żaden styl nie wygrywa we wszystkich zadaniach - liczy się dopasowanie stylu do problemu.

✗ Gdy świadkowie nie pomagają ofierze, to dowód ich znieczulicy i złej woli.

Dlaczego kuszące: Bierność wielu osób wobec cudzej krzywdy wygląda na moralny upadek obserwatorów.

✓ Im więcej świadków, tym mniejsza szansa pomocy (efekt widza): odpowiedzialność rozprasza się na grupę, a niejasność sytuacji i lęk przed oceną hamują działanie - to mechanizm sytuacyjny, nie cecha charakteru.

✗ Osoba z niepełnosprawnością jest biernym odbiorcą opieki, którego trzeba wyręczać.

Dlaczego kuszące: Współczucie i chęć pomocy podsuwają obraz kogoś, kto 'nie da rady' i potrzebuje, by robić za niego.

✓ Model społeczny i rehabilitacja oparta na zasobach traktują osobę jako aktywnego współtwórcę procesu - wyręczanie odbiera sprawczość i pogłębia wyuczoną bezradność, podczas gdy bariery tkwią w otoczeniu, nie w człowieku.

✗ Norma statystyczna równa się zdrowie psychiczne - kto mieści się w większości, jest zdrowy.

Dlaczego kuszące: 'Normalny' w mowie potocznej znaczy 'taki jak wszyscy', więc odchylenie od średniej wygląda na chorobę.

✓ Zachowanie powszechne w populacji (np. chroniczny stres, palenie) bywa statystycznie typowe, lecz niezdrowe; a wybitny altruizm czy bardzo wysoki dobrostan to odchylenie od normy statystycznej, które jest pozytywne - norma kliniczna i statystyczna to różne kryteria.

✗ Unikanie to zawsze zła strategia, a istnieje jedna uniwersalnie najlepsza forma radzenia sobie.

Dlaczego kuszące: Poradniki chwalą 'mierzenie się z problemem', więc unikanie wygląda na ucieczkę i słabość.

✓ Wobec stresora niekontrolowalnego (nieuleczalna choroba, krótkotrwałe ekstremalne zagrożenie) chwilowe odwrócenie uwagi i regulacja emocji bywają skuteczniejsze niż uporczywe rozwiązywanie problemu; skuteczność strategii zależy od dopasowania do sytuacji (kontrolowalna czy nie), nie od jej etykiety.

✗ Zdrowe Ja to całkowita zgodność Ja realnego i idealnego - kto ich nie scali, jest zaburzony.

Dlaczego kuszące: Brzmi spójnie: skoro rozbieżność boli, to idealnie byłoby ją wyzerować i być dokładnie tym, kim chce się być.

✓ Umiarkowana rozbieżność Ja realne-idealne jest normą i napędza rozwój (Higgins, Rogers): cel, do którego dążymy, z definicji wyprzedza stan obecny; dopiero bardzo duża, sztywna rozbieżność wiąże się z obniżeniem nastroju, a zerowa oznaczałaby brak aspiracji.

✗ Cechy osobowości determinują zachowanie niezależnie od sytuacji - ekstrawertyk zawsze jest głośny, sumienny zawsze punktualny.

Dlaczego kuszące: Cechy wydają się stałym 'rdzeniem' człowieka, więc kuszące jest przewidywać zachowanie wprost z profilu osobowości.

✓ Spór osoba-sytuacja (Mischel): ten sam człowiek bywa rozmowny wśród przyjaciół i milczący na egzaminie - zachowanie wynika z interakcji cechy i sytuacji, a podejście poznawcze (Kelly: konstrukty osobiste) pokazuje, że liczy się też, jak osoba interpretuje kontekst, nie sama cecha.

✗ Zaburzenie ma jedną przyczynę - albo geny, albo środowisko; wystarczy ją znaleźć.

Dlaczego kuszące: Pojedyncza przyczyna jest prosta do zapamiętania i daje złudzenie pełnej kontroli ('to przez DNA' albo 'to przez wychowanie').

✓ Model podatność-stres (diateza-stres) i biopsychospołeczny pokazują, że ta sama podatność genetyczna daje zaburzenie tylko po nałożeniu stresorów: bliźnięta jednojajowe nie chorują w 100 procentach zgodnie, a wysoki stres bez podatności lub podatność bez stresu często nie wystarcza - przyczyny się sumują i mnożą.

✗ ADHD to po prostu brak dyscypliny i złe wychowanie, a autyzm to brak empatii lub skutek 'chłodnego' wychowania.

Dlaczego kuszące: Objawy (ruchliwość, nieuwaga, mała wzajemność w kontakcie) z zewnątrz wyglądają jak efekt rozpieszczenia lub zaniedbania rodziców.

✓ To zaburzenia neurorozwojowe o silnym podłożu biologicznym: w ADHD występuje deficyt funkcji wykonawczych i regulacji uwagi, nie woli; osoby w spektrum autyzmu często odczuwają silne emocje, lecz mają trudność z odczytem sygnałów społecznych (teoria umysłu) - hipoteza 'zimnej matki' została naukowo obalona.

✗ Demoralizacja nieletniego to przestępstwo i karze się ją tak jak przestępstwo dorosłego.

Dlaczego kuszące: Słowo 'demoralizacja' brzmi jak ciężki zarzut, a sąd dla nieletnich kojarzy się z karą jak w procesie karnym.

✓ Demoralizacja to stan (utrwalone naruszanie norm: wagary, ucieczki, używki, czyny przed 13. r.ż.), a nie czyn karalny; ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich przewiduje środki wychowawcze i resocjalizacyjne, nie kary - celem jest zmiana postawy, nie odpłata.

✗ Aktywne słuchanie to dawanie rozmówcy dobrych, trafnych rad - im szybciej podpowiem rozwiązanie, tym lepiej słucham.

Dlaczego kuszące: Pomaganie utożsamia się z doradzaniem, a milczące odzwierciedlanie wydaje się 'nic nierobieniem'.

✓ Aktywne słuchanie to parafraza, odzwierciedlanie uczuć, klaryfikacja i dopytywanie, nie doradzanie: przedwczesna rada zamyka eksplorację i przenosi odpowiedzialność na słuchacza, podczas gdy trafna parafraza ('słyszę, że czujesz się przytłoczony, bo...') daje rozmówcy poczucie zrozumienia i pozwala mu samemu znaleźć rozwiązanie.

✗ Cel pracy to to samo co problem badawczy, a hipoteza nawet niefalsyfikowalna jest naukowa, byle brzmiala madrze.

Dlaczego kuszące: Cel i problem stawia sie obok siebie we wstepie, wiec zlewaja sie w jedno; a zdanie ogolne o 'wplywie psychiki na zycie' wyglada na powazna teze.

✓ Cel 'zbadac zwiazek stresu z sennoscia' to zamiar; problem to pytanie 'czy poziom stresu wiaze sie z jakoscia snu u studentow?'. Hipoteza 'energia psychiczna ksztaltuje los' jest niefalsyfikowalna - nie da sie wskazac wyniku, ktory by ja obalil, wiec nie jest naukowa (Brzezinski, Popper).

✗ Adaptacja kulturowa testu to po prostu dobre tlumaczenie pozycji na polski.

Dlaczego kuszące: Skoro pozycje to zdania, wydaje sie, ze wystarczy przetlumaczyc je wiernie i test gotowy do uzycia.

✓ Po przetlumaczeniu BDI trzeba sprawdzic rownowaznosc jezykowa (back-translation), kulturowa i psychometryczna, zebrac nowe normy na polskiej probie i potwierdzic rzetelnosc oraz trafnosc - amerykanskie normy i wspolczynniki nie przenosza sie automatycznie (Hornowska, standardy ITC).

✗ Dobry diagnosta to ten, kto zna i potrafi przeprowadzic najwiecej testow.

Dlaczego kuszące: Testy sa najbardziej widocznym, 'technicznym' narzedziem psychologa, wiec ich znajomosc utozsamia sie z kompetencja diagnostyczna.

✓ Sam zestaw testow nie wystarcza: trzeba zbudowac kontakt (kompetencje interpersonalne), zintegrowac wiedze nomotetyczna z idiograficznym obrazem osoby, dobrac metody majace dowody skutecznosci (evidence-based) i przestrzegac etyki - znajomosc dziesieciu testow bez tych warstw daje opis, nie diagnoze.

✗ Emocje sa czysto wewnetrzne i biologiczne - kultura ich nie ksztaltuje, mimika jest wszedzie tak samo okazywana.

Dlaczego kuszące: Podstawowe emocje (radosc, zlosc, strach) maja uniwersalny wyraz twarzy, wiec latwo uogolnic, ze cala ekspresja jest wrodzona i niezalezna od kontekstu.

✓ Reguly okazywania emocji (display rules, Ekman-Friesen) sa wyuczone kulturowo: Japonczycy w obecnosci osoby o wyzszym statusie tlumia negatywna mimike, ktora swobodnie pokazuja sami; emocje spoleczne jak wstyd czy duma w ogole nie powstaja bez odniesienia do norm i ocen innych.

✗ Stres jest zawsze szkodliwy - kazde pobudzenie i napiecie niszczy zdrowie.

Dlaczego kuszące: Slowo 'stres' kojarzy sie z chorobami, wypaleniem i przeciazeniem, wiec wydaje sie czystym zagrozeniem, ktore trzeba eliminowac.

✓ Selye odroznial eustres (mobilizujacy, sprzyjajacy dzialaniu i rozwojowi) od dystresu (wyczerpujacy, szkodliwy); umiarkowane pobudzenie poprawia wykonanie (prawo Yerkesa-Dodsona), a dopiero stres przewlekly, ktory doprowadza do fazy wyczerpania GAS, obciaza uklad krazenia i odpornosc.

✗ Osobowosc nie wplywa na choroby somatyczne - zawal czy nowotwor to czysta biologia, a nie sprawa charakteru.

Dlaczego kuszące: Choroby ciala maja oczywiste przyczyny fizyczne (mizdzdyca, mutacje), wiec laczenie ich z osobowoscia brzmi jak mysleenie magiczne lub obwinianie chorego.

✓ Wzor zachowania A (Friedman-Rosenman: pospiech, rywalizacja, wrogosc - zwlaszcza komponent wrogosci) to udokumentowany czynnik ryzyka choroby wiencowej; Typ D (Denollet: negatywna emocjonalnosc + hamowanie spoleczne) wiaze sie z gorszym rokowaniem kardiologicznym - to nie wina chorego, lecz mierzalny wplyw stylu reagowania na fizjologie.

✗ Inteligencja to jedna, jednolita zdolnosc - albo sie ja ma, albo nie.

Dlaczego kuszące: Jeden wynik IQ jest wygodny do porownan i sugeruje jeden 'silnik' umyslu.

✓ Modele hierarchiczne (Spearman: g + zdolnosci swoiste s; Cattell-Horn-Carroll) pokazuja strukture warstwowa: nad ogolnym czynnikiem g leza odrebne zdolnosci szczegolowe (Gf, Gc, pamiec, tempo) - ktos moze miec wysokie Gc (wiedza skrystalizowana), a przecietne Gf (rozumowanie plynne).

✗ Cechy Wielkiej Piatki sa od siebie niezalezne - kazda zmienia sie osobno, bez wspolnego porzadku.

Dlaczego kuszące: Pieciu wymiarow uczy sie jako pieciu oddzielnych osi, wiec wydaja sie ortogonalne i nieskorelowane.

✓ Kolowy Model Metacech Osobowosci CPM (Strus, Cieciuch) pokazuje, ze cechy ukladaja sie w kole i grupuja pod dwiema metacechami wyzszego rzedu: Stabilnoscia (Alfa) i Plastycznoscia (Beta), a na jeszcze wyzszym poziomie w Integracje i Dyssocjacje - czyli sa uporzadkowane, nie niezalezne.

✗ Jeden dobry, trafny test wystarczy do postawienia diagnozy.

Dlaczego kuszące: Wystandaryzowany test daje konkretny wynik liczbowy, ktory wyglada na obiektywny i ostateczny.

✓ Wynik testu sprzeczny z obserwacja i wywiadem (np. wysoki lek w kwestionariuszu, lecz swobodne zachowanie i brak skarg) wymaga wyjasnienia - dopiero zgodnosc danych z roznych zrodel (triangulacja) uprawnia do wniosku.

✗ Techniki projekcyjne (Rorschach, TAT) daja obiektywny, pewny wynik o nieswiadomosci.

Dlaczego kuszące: Aura 'gleboeokiego' wgladu i tajemniczosc metody sugeruja dostep do prawdy ukrytej przed samym badanym.

✓ Wiele klasycznych technik projekcyjnych ma niska rzetelnosc i trafnosc, a interpretacja zalezy od osoby badajacej - wynik to hipoteza do weryfikacji innymi metodami, nie obiektywny pomiar.

✗ Wywiad to luzna, towarzyska rozmowa bez struktury - 'pogadanie' z badanym.

Dlaczego kuszące: Z zewnatrz wywiad przypomina zwykla konwersacje, bez aparatury i arkuszy.

✓ Wywiad diagnostyczny ma cel, plan obszarow i kontrole przebiegu (od ustrukturalizowanego po swobodny); 'luzna rozmowa' bez struktury gubi dane i obniza trafnosc - to roznica miedzy metoda a gawenda.

✗ Te same narzedzia stosuje sie niezaleznie od wieku - liczy sie sam test, nie wiek badanego.

Dlaczego kuszące: Skoro narzedzie 'mierzy konstrukt', wydaje sie, ze powinno dzialac u kazdego tak samo.

✓ U malego dziecka kwestionariusz samoopisowy zawodzi (brak wgladu, czytania), wiec siega sie po obserwacje, techniki projekcyjne i wywiad z rodzicami; u nastolatka rosnie udzial samoopisu - dobor metod zalezy od poziomu rozwojowego, nie tylko od konstruktu.

✗ Starosc to nieunikniony, postepujacy spadek wszystkich funkcji, a demencja jest naturalna czescia starzenia sie kazdego czlowieka.

Dlaczego kuszące: Kultura utozsamia stary wiek z choroba i niedoleznoscia, a widoczne przypadki otepienia uogolnia sie na cala populacje seniorow.

✓ Wiekszosc osob starszych nie choruje na demencje; starzenie normalne (lagodne spowolnienie tempa przetwarzania przy zachowanej wiedzy i madrosci) rozni sie od patologicznego (choroba Alzheimera, otepienia) - rozroznienie to warunek trafnej diagnozy, bo inaczej normalne zmiany bierze sie za chorobe, a chorobe za 'po prostu starosc'.

✗ Pomoc psychologiczna w chorobie somatycznej to mily dodatek, ktory nie wplywa na sam przebieg leczenia ani rokowanie.

Dlaczego kuszące: Choroba ciala 'leczy sie lekami i operacja', wiec praca z psychika wydaje sie pozamedycznym luksusem bez znaczenia dla wyniku.

✓ Stan psychiczny moduluje przebieg choroby - poziom stresu, przekonania o chorobie i wsparcie wplywaja na adherencje (stosowanie sie do zalecen), radzenie sobie z bolem i regeneracje; interwencja psychologiczna obniza lek przedoperacyjny i poprawia wspolprace w leczeniu, wiec jest czescia procesu terapeutycznego, nie ozdoba.

✗ Patologia spoleczna (przestepczosc, uzaleznienia, przemoc) wynika wylacznie z cech zlej jednostki - 'taki juz ktos jest'.

Dlaczego kuszące: Wyjasnienie przez charakter jest proste, daje poczucie kontroli i pozwala odseparowac 'normalnych' od 'patologicznych' (blad atrybucji wewnetrznej).

✓ Te same zaburzenia kumuluja sie tam, gdzie pietrza sie czynniki srodowiskowe i strukturalne (ubostwo, bezrobocie, dezorganizacja srodowiska, dostepnosc substancji, dziedziczenie wzorcow) - analiza tylko jednostkowa pomija przyczyny systemowe i prowadzi do nieskutecznych interwencji skierowanych wylacznie na osobe.

✗ Trening interpersonalny to forma terapii grupowej - sluzy leczeniu zaburzen i 'naprawianiu' uczestnikow.

Dlaczego kuszące: Praca w kregu, dzielenie sie emocjami i informacja zwrotna kojarza sie z grupa terapeutyczna, wiec cel myli sie z leczeniem.

✓ Trening interpersonalny to rozwoj kompetencji spolecznych u osob funkcjonujacych prawidlowo (komunikacja, swiadomosc wlasnego wplywu na innych), a nie usuwanie patologii; kontrakt, zasada 'tu i teraz' i feedback sluza uczeniu sie z biezacych interakcji, a osoby z aktualnymi zaburzeniami kieruje sie do terapii, nie na trening.